Herpes (kynfæraáblástur)
Síðast uppfært: Miðvikudagur, 10. Nóvember 2010 22:26
Miðvikudagur, 31. Desember 2008 14:18
Kynfæraáblástur getur bæði orsakast af kynfæraáblástursveirunni (Herpes II) og varaáblástursveirunni (Herpes I). Veiran tekur sér bólfestu í taugarótum við fyrsta smit en getur eftir það valdið útbrotum á eða við kynfæri. Talið er að stór hluti Íslendinga sem og annara Vesturlandabúa hafi smitast af kynfæraáblæstri. Meirihluti (80%) þeirra sem sýkjast fá aldrei einkenni sýkingarinnar.
Í flestum tilfellum er um langvarandi ástand að ræða, þar sem einkenni koma upp endurtekið, oft fjórum til fimm sinnum fyrstu tvö ár eftir smit. Tíðni endurkoma einkenna lækkar með tímanum og einnig verða einkennin vægari.
Kynfæraáblástur er ólæknandi sjúkdómur en einkennum er haldið niðri með lyfjum.
Allir þeir sem stunda kynlíf geta fengið kynfæraáblástur. Veiran er mjög algeng og mestar líkur eru að smitast af einkennalausum einstaklingi.
Kynfæraáblástur veldur ekki ófrjósemi.
Kynfæraáblástur veldur ekki getuleysi.
Smitaður einstaklingur má gefa blóð.
Algengi
Talið er að 20-30% Íslendinga séu smituð af kynfæraáblásturveirunni (herpes II) en 70-80% smituð af varaáblástursveirunni (herpes I).
Áhættuhópar
Þeir sem eiga marga rekkjunauta. Þeir sem taka áhættu í sínu kynlífi, þ.e. nota ekki smokkinn við samfarir eða munnmök.
Smitleiðir
Kynfæraáblástur orsakast af herpes simplex virus (HSV). Hann er mjög smitandi og berst frá einum einstaklingi til annars við snertingu húða, oftast slímhúða. Algengast er að smit verði við leggangasamfarir en einnig getur veiran smitast við endaþarmsmök og munnmök.
Hvenær sem herpes-veiran er á yfirborði húðarinnar getur hún borist milli einstaklinga. Veiran smitast best milli rakra svæða, t.d. kynfæra, munnhols og endaþarms. Einngi getur hún smitast við snertingu við augu og húð.
Herpes veiran smitast ekki með hlutum, eins og handklæðum, hnífapörum eða glösum þar sem veiran deyr mjög fljótlega eftir að hún fer af húðinni.
Einkenni
Fyrstu einkenni sýkingar geta komið löngu eftir að smitið á sér stað, allt að mánuðum eða árum seinna. Þó er mögulegt að fá fyrstu einkenni 4-7 dögum eftir smit.
Fyrsta smit
Í þessu tilviki hefur viðkomandi ekki fengið herpes-veiruna í sig áður og mótefni hennar mælast ekki í blóði. Verstu einkennin verða oftast við frumsýkingar. Einkennin geta verið hiti, beinverkir og eitlastækkanir, almenn vanlíðan og flensueinkenni og oftast fylgir kláði á kynfærum. Það kemur fram roði á kynfærunum, kringum endaþarm og á rasskinnum og síðan litlar vökvafylltar blöðrur sem springa og mynda sár. Því fylgir sársauki, sviði og stingir. Nýjar blöðrur geta myndast í viku eða lengur. Eitlastækkanir verða í nárum. Getur verið í 2-4 vikur. Viðkomandi getur átt erfitt með þvaglát.
Endursmit
Fyrsta merki þess að veiran sé vöknuð úr dvalanum er óþægileg stingandi sviðatilfinning. Eftir nokkrar klukkustundir eða daga myndast blöðrur. Oftast mun vægari útbrot heldur en í frumsýkingunni en það er þó ekki algilt. Í alvarlegri tilfellum getur kynfæraáblásturinn breiðst út á læri eða rasskinnar. Við munnmök getur kynfæraáblásturinn borist í munn og kok og leitt til sýkingar í hálsi. Við endaþarmsmök getur kynfæraáblásturinn borist inn í endaþarminn og m.a. leitt til blóðugrar útferðar og verkja. Tíðni endursýkinga er mest fyrstu árin eftir frumsýkinguna.
Kynfæraáblástur er oftast mun sársaukafyllri en varaáblástur. Sumir finna þó aðeins fyrir smá ertingu eða jafnvel ekki neinu.
Af hverju koma einkenni fram aftur og aftur?
Eftir að viðkomandi smitast af veirunni tekur hún sér bólfestu í taugum húðarinnar, jafnvel þegar þú ert einkennalaus. Veiran er oftast í dvala (óvirk) en virkjast endurtekið.
Það er ekki nógu vel vitað af hverju veiran virkjast aftur, en líklega er um einhvers konar áreiti að ræða sem kveikir á veirunni þannig að einkenni koma fram. Hugsanlegt er að núningur kynfæra, eins og við samfarir, ræsi veiruna. Aðrar mögulegar ástæður eru önnur veikindi, álag, mikil áfengisneysla, ljósabekkjanotkun eða sólböðun án þess að hlífa kynfærum.
Fylgikvillar
Stundum eru útbrotin svo slæm hjá konum að þær þurfa að leggjast inn á sjúkrahús í nokkra daga. Smitist þunguð kona af kynfæraáblæstri í fyrsta sinn rétt fyrir fæðingu er hætta á að barnið geti smitast og þarf þá að grípa til sérstakra ráðstafana.
Veiran getur einnig valdið heilahimnubólgu við frumsmit hjá bæði konum og körlum.
Meðferð og greining
Oftast getur vanur læknir greint kynfæraáblástur með skoðun einni saman. Hægt er að taka sýni úr nýjum sárum eða blöðrum, leiki vafi á greiningu. Best er að leita til læknis sem fyrst eftir að einkenni koma fram, þá eru mestar líkur á að hægt sé að greina sjúkdóminn.
Ennþá er engin lækning til við kynfæraáblæstri. Hægt er að halda óþægindum í skefjum með sótthreinsiböðum eða deyfandi kremum. Ef óþægindi eru mikil er hægt að nota lyf í töfluformi (Acyclovir) sem stytta tímann sem tekur sárin að gróa. Ef um mjög tíðar endursýkingar er að ræða er stundum gefin langtímalyfjameðferð sem hindrar þær.
Ekki hefur enn tekist að framleiða bóluefni gegn kynfæraáblæstri.
Ef einkenni eru væg og endurtekin hefur ýmislegt verið reynt sem sjálfsagt er að reyna til að draga úr óþægindunum:
- Verkjalyf, eins og panódíl eða íbúfen, geta dregið úr verkjum. Þú ættir ekki að taka íbúfen ef þú ert með astma, háan blóðþrýsting, nýrna- eða hjartasjúkdóma eða hefur sögu um magasár.
- Haltu kynfærum hreinum með því að þrífa reglulega með vatni. Ekki nota sápu!
- Bera deyfikrem á blöðrur eða sár, til að draga úr sársauka við þvaglát.
- Drekka nóg af vökva til að þynna þvagið. Það dregur úr sársauka við þvaglát. Það getur hjálpað að hafa þvaglát í heitu setbaði.
- Forðast þröngar buxur og nærbuxur þar sem slíkt getur aukið ertingu á kynfærum.
- Forðast samfarir, þar á meðal endaþarmsmök og munnmök, þar til öll sár og blöðrur eru horfnar.
- Ef þú færð endurteknar sýkingar ættirðu að forðast allt sem virðist ræsa nýja sýkingu, t.d. ofneyslu áfengis og álag.
Forvarnir
Smokkurinn er eina forvörnin!
| < Fyrri grein | Næsta grein > |
|---|
